دراز دارد و آن در مقابل جريان سريع و ثابت مبادلات تجارتى است كه منافى با اخلاق تجارتى بازرگانان ايرانى است كه به هيچ‌وجه ممتاز نيست . يك بساط افلاس ساختگى با تقديم رشوه به مأموران رسمى يا ملاها وسيلهء آسانى براى فرار از وام مزاحم فراهم ميسازد . ترديدى نيست كه با ساختن يكى از دو جاده كه از مدتها پيش مطرح بوده است تجارت ترقى خواهد كرد : يكى راه بايزيد از مرز تركيه ( در جادهء طرابوزان ) از طريق خوى به تبريز و از آنجا به قزوين كه به جادهء اصلى تهران الحاق خواهد يافت . ديگر از طريق اردبيل به آستارا در كرانهء بحر خزر . تاكنون اقدامى براى اجراى اين دو نقشه نشده است ، هرچند شايع است كه به اين كار مشغول شده‌اند ، ولى در سياست ايران شرط عقل نيست كه به پيش‌بينىهاى دور و دراز بپردازيم . ازاين‌رو من در اين‌باره بيش از اين حرفى ندارم . كمپانى منچسترى زيگلر بزرگترين تجارتخانهء اروپائى در تبريز است . لشكريان آذربايجان - چنان كه گفته‌ام آذربايجان سربازخانهء ممتاز لشكريان ايران است ، اگر در واقع بتوان اين عبارت را دربارهء نيروى دريائى به كار برد كه معمولا سر و وضعى بسيار بدنما دارد . اما در اينجا ماهيت امر مطرح است ، نه سبك كار يا نتايج آن . عباس ميرزا همهء لشكر خود را از همين ايالت فراهم ساخته بود كه هرچند سرانجام شكست يافتند ، ولى در ابتداى نبرد با روس جنگاورى قابل ستايشى نشان دادند . در موقع آن جنگ ( 1826 ) قشون آذربايجان شامل 20000 سوار 6000 پياده‌نظام و 000 ر 10 سرباز پيادهء نامرتب بود . پياده‌نظام را بيشتر افسران انگليسى تعليم و تربيت داده بودند . سهم نظامى اين ايالت در قشون ايران اسما به قرار ذيل است : پياده‌نظام سه « تومان » يا لشكر لشكر اول مشتمل بر يازده فوج كه هشت تا از آنها 1000 نفر و سه تا